مقدمه

هر وقت صحبت از حواس انسان به میان می آید، اصطلاح حواس پنج گانه مطرح می گردد. حواس پنج گانه عبارتند از لامسه، بینایی، بویایی، شنوایی و چشایی. دو حس دیگر نیز در هفته ها و ماههای اول زندگی کودک، در رشد و نمو سیستم عصبی و عضلانی-اسکلتی او موثر هستند: حس عمقی و حس وستیبولار (تعادلی). والدین معمولا به اهمیت این حواس در رشد کودک واقف نبوده و درمانگران ممکن است ناخودآگاه کمتر در برنامه ها و راهکارهای درمانی خود به آنها توجه کنند. در هفته های گذشته بطور مفصل راجع به حس تعادلی و اختلال آن بحث شد. حواس عمقی و تعادلی با یکدیگر ارتباط داشته و بعضی اعمال مشترک را با کمک هم انجام می دهند. در مقاله پیش رو بر آنم تا راجع به اختلال حس عمقی و علایم آن مطالبی را خدمت همکاران گرامی و والدین عزیز عرض کنم.

 

حس عمقی یا حس پروپریوسپتیو چیست؟

یکی از مهمترین حواس بدن، حس عمقی یا به قول درمانگران حس پروپریوسپتیو است. مغز با استفاده از این حس از وضعیت بدن و اجزا آن (تنه، سر و گردن، دست و پا) آگاهی پیدا می کند. در مجموع این حس درباره وضعیت اجزای بدن (به عنوان مثال حالت بازو و ساعد)، ارتباطشان با یکدیگر (مثلا میزان خم شدگی یا بازشدگی مفصل آرنج و در نتیجه نزدیک شدن یا دور شدن ساعد از بازو) و ارتباطشان با افراد و اشیا پیرامون (مانند زمانیکه شخص در حال برداشتن چیزی از کابینت بالای سر است. در این وضعیت طوری دستش را به سمت آن شی برده و برمی گرداند که دستش با فردی که در نزدیکی اوست یا اشیا پیرامون آن شی برخورد نکند) اطلاعاتی را در اختیار مغز قرار می دهد. گیرنده هایی که اطلاعات حس عمقی را برای مغز ما گردآوری می کنند در عضلات (ماهیچه ها)، تاندونها (بافتی که ماهیچه را به استخوان متصل می کند)، رباطها (بافتی که دو استخوان را به یکدیگر وصل می کند)، کپسول مفصلی ( بافتی که یک مفصل را احاطه می کند) و بافت پیوندی بدن (بافتی که زیر پوست دست یا کف پا قرار گرفته است) قرار گرفته اند. حس عمقی موجب می شود که مغز اجزا بدن (مثلا دست یا پا) را به رسمیت شناخته، حرکت دهد. اگر در کلینیک کاردرمانگر اقدام به حرکت دادن دست یا پای فرد مراجع می کند، حس عمقی باعث می شود که مغز آن حرکت را حس کرده، یاد گرفته و یا بهبود ببخشد. زمانیکه ما چیزی را در دستان خویش می گیریم، سیستم حس عمقی (عضلات و مفاصل اطراف آن شی) راجع به شکل، اندازه، قوام و وزن آن شی اطلاعاتی‌ را به مغز ما مخابره می کند. مغز در ادامه به عضلات دستور می دهد که به چه میزان منقبض شوند تا آن شی به خوبی در دستان ما حفظ شود و به زمین نیوفتد تا ما بتوانیم از آن وسیله به بهترین شکل استفاده کنیم.

 

اختلال حس عمقی

همانطور که پیشتر اشاره شد، حس عمقی بطور ناآگاهانه موجب آگاهی فرد از قسمتهای مختلف بدن خود می شود. در نتیجه، مغز قسمت های مختلف بدن را شناخته و طرح یا نقشه ای از آن قسمتها در خود ایجاد می کند (طرحواره بدنی). مغز بر اساس همین نقشه از بدن، حرکات مختلف را برنامه ریزی کرده و اجرا می کند. بعضی از کودکان به اندازه کافی از سیستم حس عمقی خود اطلاعات دریافت نکرده و یا در صورت دریافت، پردازش نمی کنند. نتیجه این حالت، فقدان خود آگاهی بدنی بوده که خود آن بر رشد مهارتهای حرکتی کودک تاثیر می گذارد. کودکانی که دچار اختلال حس عمقی هستند، نمی توانند در حین انجام فعالیتهای روزمره زندگی، بدن خود را در وضعیت صحیح قرار بدهند؛ به عنوان مثال نمی توانند سوار دوچرخه شده و رکاب بزنند یا نمی توانند پای خود را روی پله برقی قرار بدهند. این کودکان نمی توانند به اندازه کافی بازی کنند چراکه تغییر سریع حرکات در حین بازی برایشان مشکل است. به عنوان مثال، در بازی پرتاب کردن و گرفتن توپ ضعیف عمل می کنند.

علائم اختلال حس عمقی

کودکان مبتلا به اختلال حس عمقی علائم و مشکلات زیر را از خود بروز می دهند:
۱. عدم توانایی در تعیین مقدار نیروی عضلانی لازم برای گرفتن و حرکت دادن اشیا. به عنوان مثال هنگام نوشتن با مداد، یا خیلی به سبکی آن را گرفته و کم رنگ می نویسند و یا خیلی آن را روی کاغذ فشار می دهند.
۲. غالبا در حال تکان دادن بدنشان هستند.
۳. روی تخت خواب جست و خیز می کنند.
۴. بین مبلمان یا وسایل خانه خودشان را به زور جا می دهند.
۵. زیر پتو یا رختخواب سنگین پنهان می شوند.
۶. به لمس شدن واکنش نشان داده و در تعادل و حرکات بدن نیز مشکل دارند.
۷. آگاهی بدنی آنها ضعیف است.
۸. سفت، ناهماهنگ و دست و پا چلفتی بوده و غالبا در حال افتادن و زمین خوردن دیده می شوند.
۹. غالبا مشاهده می شود که به اشیا و افراد پیرامون تکیه داده و یا برخورد می کنند و یا بیش از حد به دیگران نزدیک شده و به آنها می خورند.
۱۰. کارهای خیلی ساده را نمی توانند بدون نگاه کردن انجام بدهند مثلا نمی توانند بدون نگاه کردن لباس بپوشند.
۱۱. غالبا در حال خوردن آستین یا یقه لباس، بند آن، مداد، پاک کن و دیگر اشیا غیر قابل خوردن مشاهده می شوند.
۱۲. هنگام راه رفتن پاهایشان را روی زمین می کوبند (یا می کشند) و یا اینکه انگشتان را کشیده و در مفاصل دستشان صدا تولید می کنند.
۱۳. از مشارکت در حرکات معمولی، فعالیت‌های حرکتی و ورزش ها اجتناب می کنند چراکه این موارد موجب ناراحتی و عدم کفایت آنها می شود.
۱۴. در برابر چالش های جدید مقاومت می کنند.
۱۵. ممکن است دچار مشکلات دهانی-حرکتی باشند، مثلا در غذا خوردن، آشامیدن یا تکلم دچار مشکل باشند.

 

حس عمقی در درمان به روش یکپارچگی حسی

کاردرمانگران در روش یکپارچگی حسی از فعالیتهایی که حس عمقی را درگیر می کنند (فعالیتهای حس عمقی) بهره می گیرند. این فعالیتها کودک را در معرض تجربیات غنی از حس عمقی قرار می دهند. انواع خاصی از تحریکات حس عمقی به حالت هوشیاری و برانگیختگی مغز کمک می کند. این تحریکات در فعالیتهایی ایجاد می شود که در آن عضلات بدن تحت کشش قرار گرفته و یا به سختی منقبض می شود. از نمونه این فعالیتها می توان به بدو بدو کردن، توپ بازی، بالارفتن از پله و … اشاره کرد. حواس عمقی غالبا مفید بوده و به ندرت به عنوان اضافه بار بر سیستم عصبی فشار اعمال می کنند. بعضی از فعالیتهای حس عمقی بسته به سیستم عصبی شخص می توانند به صورت مهار کننده یا تسهیل کننده سیستم عصبی عمل کنند. کاردرمانگران معمولا بطور حساب شده و در جای خود، از این فعالیت‌ها برای آرام سازی یا تحریک سیستم عصبی استفاده می کنند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *